Εποχή για γερά νεύρα (video)

Ομιλία στην διημερίδα «Κοινωνικός φιλελευθερισμός ή κοινωνική δικαιοσύνη;» που διοργάνωσαν τον Οκτώβριο του 2012: «Αναγνώσεις» & «Ενθέματα» της εφημερίδας Η Αυγή, το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς και το διαδικτυακό περιοδικό RED Notebook

Κείμενο βασισμένο στην ομιλία: 

Εισαγωγή:

Στο κείμενο που ακολουθεί δεν θα αναφερθώ σε θεωρητικά ζητήματα σχετικά με τη συγκρότηση της έννοιας του φιλελευθερισμού ή στην ιστορική διάσταση της ανάπτυξής της. Ως εκ τούτου θα αποφύγω κάθε αναφορά στις πολλαπλές εννοιολογικές διακρίσεις επί του θεωρητικού χώρου που περιγράφεται με τον όρο ‘φιλελευθερισμός’. Θα χρησιμοποιήσω κατά κύριο λόγο αφορισμούς, δηλαδή ισχυρισμούς που δεν υπάρχει ο χρόνος αλλά ούτε η διάθεση να γίνουν αντικείμενο περαιτέρω επεξεργασίας σήμερα, στην κατάσταση που βρισκόμαστε. Αν βρισκόμασταν σε μια χρονική στιγμή όπου είχαμε αποτρέψει την καταστροφή που μαίνεται και είχαμε θέσει τις βάσεις για μια αξιοπρεπή κοινωνία, το κείμενο θα είχε εντελώς διαφορετική στρατηγική ανάπτυξης. Θα περιγράψω πτυχές του υπαρκτού νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού και θα επιχειρήσω να διαγνώσω κάποια καθήκοντα για την αριστερά, τους δημοκράτες και τους αξιοπρεπείς ανθρώπους εν γένει.

Το νεοφιλελεύθερο όραμα:

Ο νεοφιλελευθερισμός εδράζεται σε μια θεωρητική σύλληψη για τον άνθρωπο και την κοινωνία, προϊόν μιας ενδεχομενικής συνέργιας παραγόντων στους οποίους δεν θα αναφερθώ. Το κεντρικό στοιχείο της είναι ότι οι άνθρωποι είναι κατά βάση προβληματικοί, δηλαδή οποιαδήποτε προσφυγή στις ανθρωπολογικές τους ποιότητες συνιστά τον δρόμο προς την καταστροφή. Οι ανθρωπολογικές ποιότητες – ή ακριβέστερα κάποιες από αυτές – θεωρούνται πηγή παθών και μη ορθολογικών συμπεριφορών. Γι’ αυτό γενέθλιος σκοπός της νεοφιλελεύθερης διακυβέρνησης είναι η κατασκευή ενός νέου ανθρώπου, ενός νέου ορθολογικού τύπου ανθρώπου ικανού να ζήσει μια ζωή ρυθμισμένη και ήσυχη. Η πρώτη ύλη για μια τέτοια κατασκευή δεν είναι άλλη από τους νόμους της αγοράς, της ανταλλαγής και του ανταγωνισμού για λόγους που σχετίζονται με την ενδεχομενική συνέργια παραγόντων που όπως ανέφερα παραπάνω δεν θα με απασχολήσουν εδώ.

Για να μπορέσει ένα τέτοιο σχέδιο να υλοποιηθεί πρέπει να αλλάξουν ριζικά κάποιες ανθρωπολογικές ποιότητες. Ποιότητες που απαντώνται σε διάφορες μορφές ανά τους αιώνες, σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη – τις περισσότερες φορές χωρίς να καθορίζουν τις κεντρικές συντεταγμένες της οργάνωσης των κοινωνιών, αλλά χωρίς τις οποίες δεν μπορούν να υπάρξουν κοινωνίες – και διέπουν τις πρωταρχικές διυποκειμενικές σχέσεις (γενναιοδωρία, αλληλεγγύη, αφοσίωση, λογική του δώρου κοκ).

Η απαλλαγή από τις εν λόγω ανθρωπολογικές ποιότητες προϋποθέτει ότι ένα τεράστιο απόθεμα δυνάμεων πρέπει να διοχετευθεί σε αυτό τον σκοπό. Κάτω από αυτό το πρίσμα, το ζήτημα του ρόλου και της φύσης του κράτους – το οποίο συνιστά κεντρικό αντικείμενο μιας θεωρητικο-κοινωνικο-πολιτικής σύγκρουσης την κορύφωση της οποίας ζούμε όλοι και όλες με δραματικό τρόπο σήμερα – μπορεί να ειδωθεί ως μια σύγκρουση σχετικά με τον προσανατολισμό αυτού του τεράστιου κοιτάσματος δυνάμεων που αποτελεί το νεωτερικό κράτος: για τους νεοφιλελεύθερους πρέπει να αναπροσανατολιστεί ώστε να εμπεδωθεί η αγοραία, ανταγωνιστική λογική, για τους αντιπάλους τους να παραμείνουν και γιατί όχι να διευρυνθούν εκείνα τα στοιχεία του που σχετίζονται με τη δημοκρατική διαδικασία αποφάσεων (και την κοινωνική αλληλεγγύη), τα οποία ευθέως αμφισβητούν την αποκλειστικότητα των κατόχων χρήματος και ιδιοκτησίας στις διαδικασίες λήψης των αποφάσεων. Στο επίπεδο της πολιτικής εξουσίας η σύγκρουση θα μπορούσε να συμπυκνωθεί στο δίλημμα «κυβέρνηση ανθρώπων ή διαχείριση πραγμάτων;». Ή με ακόμη πιο γενικούς όρους θα λέγαμε ότι μαίνεται μια σύγκρουση μεταξύ δημοκρατίας και αγοράς.

Για τον νεοφιλελευθερισμό, στο μακροεπίπεδο της κοινωνίας ο μεγάλος εχθρός είναι η δημοκρατία, η δυνατότητα των ανθρώπων να έχουν λόγο για την πορεία των κοινωνιών με βάση τις δικές τους ανάγκες, όπως αυτοί τις αντιλαμβάνονται ως άνθρωποι και όχι ως κάτοχοι ατομικού κεφαλαίου. Ως κάτοχοι κεφαλαίου δεν χρειάζονται τη δημοκρατία, η λογική του ανταγωνισμού αυτοματοποιεί τη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Αυτός ο εχθρός είναι σύστοιχος με τον εχθρό στο μικροεπίπεδο του ατόμου όπου πρέπει να εξαλειφθεί κάθε κριτήριο, σχέση και αντίληψη για τη ζωή που δεν συνάδει με τον ανταγωνισμό.

Νεοφιλελευθερισμός και δημοκρατία:

Για τον νεοφιλελευθερισμό, όλες οι λειτουργίες της κοινωνίας πρέπει να διέπονται από τη λογική του ανταγωνισμού, όλες οι αποφάσεις να λαμβάνονται με βάση κριτήρια αγοράς. Σύμφωνα με τα παραπάνω, η δημοκρατία είναι εμπόδιο, εκφυλισμός και λαϊκισμός.

Σε αυτό το πλαίσιο μπορούν να κατανοηθούν δηλώσεις κυβερνητικών στελεχών πριν από την προκήρυξη εκλογών σύμφωνα με τις οποίες δεν έπρεπε να γίνουν εκλογές καθώς η χώρα βρίσκεται σε κρίσιμη κατάσταση, οι βασικές γραμμές της πολιτικής έχουν ήδη κλειδώσει (από τη νεοφιλελεύθερη λογική της μεταφοράς των αποφάσεων στις αγορές και τα θεσμικά αντίστοιχά τους) και συνεπώς οι εκλογές δεν έχουν κάποιον άλλο ρόλο πέρα από την απόφαση επί των προσώπων που θα κληθούν να υλοποιήσουν τις δεδομένες αποφάσεις. Οι εκλογές αφορούν τις καριέρες των πολιτικών, ποιοι θα γίνουν βουλευτές και υπουργοί και δεν έχουν καμιά πραγματική επιρροή όσον αφορά την πορεία της κοινωνίας και της οικονομίας. Τέτοιες δηλώσεις αποκαλύπτουν περίτρανα το «μίσος» για τη δημοκρατία, την αποφασιστικότητα και την χωρίς περιστροφές προπαγάνδιση της άποψης ότι ο λαός δεν πρέπει και δεν θα έχει λόγο για τη ζωή και το μέλλον του.

Αυτές οι δηλώσεις δεν είναι τόσο εκτός τόπου και χρόνου αν αναλογιστούμε ότι η δημοκρατική συγκρότηση του πολιτικού επιπέδου είναι ένα σχετικά σύγχρονο φαινόμενο που προέκυψε από την καθολική επέκταση του εκλογικού δικαιώματος. Η εν λόγω επέκταση αποτέλεσε – ανάμεσα σε άλλα πολλά – κορυφαία κατάκτηση διαρκών και σκληρών συγκρούσεων των λαϊκών τάξεων με τους κατόχους χρήματος και μέσων παραγωγής. Επαναλαμβάνω ότι η δημοκρατία απειλεί ευθέως το «ιερό» δικαίωμα στην ιδιοκτησία αφού ανοίγει τον δρόμο για την υπονόμευση του πιο κρίσιμου δικαιώματος που απορρέει από αυτή, δηλαδή η αποκλειστικότητα πρόσβασης στις διαδικασίες λήψης απόφασης1. Η εν λόγω κατάκτηση – ανάμεσα σε άλλες επαναλαμβάνω – μεταμόρφωσε καθοριστικά τον τρόπο άσκησης πολιτικής αλλά και το περιεχόμενό της. Για την ακρίβεια διεύρυνε θεαματικά το είδος των αποφάσεων που μπόρεσαν να έχουν πρόσβαση οι λαϊκές τάξεις (οικονομικά ζητήματα, κοινωνικά ζητήματα κοκ). Διαμορφώθηκε λοιπόν μια συνθήκη πολιτικής σύμφωνα με την οποία οι άρχουσες τάξεις έπρεπε να προσπαθήσουν με πολιτικό τρόπο να επιβάλλουν τη θέλησή τους, γεγονός που από μόνο του συνιστά θεμελιώδη υποχώρηση για αυτές. Είναι προφανές όμως ότι οι κάτοχοι χρήματος και μέσων παραγωγής δεν θεώρησαν ποτέ ότι αυτή η συνθήκη είναι απαραβίαστη. Τα πραξικοπήματα που έλαβαν χώρα στο παρελθόν είναι εκφάνσεις αυτής της θεώρησης, δηλαδή ότι δεν είναι απαραβίαστη η δημοκρατία όταν διακυβεύεται η πραγματική τους εξουσία. Όμως σήμερα ο στόχος δεν είναι απλά η αναστολή της δημοκρατικής, πολιτικής λειτουργίας αλλά η οριστική απαλλαγή από αυτή.

Εν κατακλείδι, θα μπορούσαμε με σχετική ασφάλεια να ισχυριστούμε ότι η απέχθεια προς τη δημοκρατία αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό γνώρισμα των συντηρητικών πολιτικών δυνάμεων που ποτέ δεν συμβιβάστηκαν με την γενίκευση του εκλογικού δικαιώματος. Βεβαίως, διαφέρει αρκετά το ευρύτερο ιδεολογικό πλαίσιο έκφρασης της εν λόγω απέχθειας ανάλογα με τα ιστορικά κάθε φορά συμφραζόμενα. Ωστόσο, δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι ο νεοφιλελεύθερος τεχνοκρατισμός συνιστά την επιστροφή της πολιτικής δεξιάς στη διαχρονική «νηφαλιότητα» της απέχθειας στη δημοκρατία μετά από μια παρατεταμένη «παραζάλη» δημοκρατίας που επέβαλλε ο συσχετισμός δύναμης μεταπολεμικά.

Νεοφιλελευθερισμός και αξιοπρέπεια:

Αν στο επίπεδο της κοινωνίας η δημοκρατία είναι εμπόδιο που πρέπει να αρθεί, στο επίπεδο του ατόμου διαμορφώνεται μια ανάλογη στρατηγική. Όποιος συμπεριφέρεται με άλλα κριτήρια πέραν του ατομικού ανταγωνισμού ή ακόμη χειρότερα αγωνίζεται για αξιοπρέπεια, δικαιοσύνη, ελευθερία, δημοκρατία και δικαιώματα εκτός από το δικαίωμα να δρα ως επιχειρηματίας2 είναι εχθρός της κοινωνίας, είναι εκτός νεοφιλελεύθερης κοινωνίας και απειλή. Συνεπώς, επιτρέπονται όλων των ειδών τα βασανιστήρια, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, πάσης φύσεως καταστολή, διασυρμός κοκ.

Υπό αυτό το πρίσμα αναδεικνύονται πολύ ενδιαφέρουσες πτυχές των ακραίων μέσων που έχουν τεθεί στην υπηρεσία της νεοφιλελεύθερης μετάλλαξης του ανθρώπου. Ας αναλογιστούμε για παράδειγμα ποιος μετανάστης ή πρόσφυγας είναι αυτός που θα εγκλειστεί σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης όπου θα στερηθεί όλα του τα δικαιώματα.3. Ή καλύτερα, ας αναλογιστούμε ποιος μετανάστης/πρόσφυγας είναι αυτός που δεν θα κλειστεί σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης. Αν ένας μετανάστης σκέφτεται με σκληρά ατομικούς όρους, δεν έχει κανένα ηθικό ενδοιασμό ή άλλα κριτήρια πέραν του ανταγωνισμού, καμιά δεύτερη σκέψη να πατήσει επί πτωμάτων για να τα καταφέρει, τότε αυτός ο μετανάστης είναι πολύ πιθανό να ενταχθεί σε ένα εγκληματικό δίκτυο το οποίο θα τον προστατεύσει από τις δυνάμεις της τάξης με τις οποίες κάθε εγκληματικό δίκτυο που σέβεται τον εαυτό του διατηρεί σχέσεις αγαστής συνεργασίας.

Αν είναι απολύτως κυνικός και κινείται με γνώμονα τις αρχές του ανταγωνισμού χωρίς να αφήνει να παρεμβάλλονται στις αποφάσεις του άλλες αξίες και αρχές – που παράγονται από τις ανθρωπολογικές ποιότητες που αντιπαλεύει ο νεοφιλελευθερισμός – ο εν λόγω μετανάστης ενδέχεται να ανέλθει γρήγορα στην ιεραρχία και γιατί όχι μια μέρα να ηγείται μιας πολύ μεγάλης και επικερδούς επιχείρησης, γεγονός που θα του επιτρέψει να βρει τους τρόπους να μετατραπεί σε νόμιμο κάτοικο. Δεν αποκλείεται να επεκταθεί κάποια στιγμή και σε νόμιμες επιχειρήσεις και γιατί όχι μια μέρα να γίνει πρόεδρος κάποιας μεγάλης ΠΑΕ. Στο πρόσωπό του θα καθρεφτίζεται το ίδιο το αμερικανικό όνειρο, η απίστευτη δυνατότητα να τα καταφέρεις όποιος και αν είσαι αρκεί να αποδεχθείς να μην έχεις καμιά άλλη αρχή πέρα από τον ανταγωνισμό4.

Αυτός ο μετανάστης δεν θα κλειστεί στο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Αυτά προορίζονται για αυτούς που έχουν ηθικούς ενδοιασμούς – σε τελευταία ανάλυση τιμωρούνται ακριβώς για αυτό – αλλά και σε όσους δεν έχουν ή είναι διατεθειμένοι να μην έχουν αλλά έχασαν στον ανταγωνισμό… Για εκείνους που δεν υποτάσσονται στη θρησκεία του ανταγωνισμού ή χάνουν σε αυτόν δεν αξίζει τίποτα άλλο παρά η περιφρόνηση και δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια γυμνή ύπαρξη πάνω στην οποία όλα επιτρέπονται.

«Είναι επίπονη η μετάβαση αλλά αξίζει τον κόπο…»:

Ο αρνητικός συσχετισμός στις ανεπτυγμένες κοινωνίες δίνει τη δυνατότητα σήμερα της πλήρους επαναστατικής ανάπτυξης του νεοφιλελεύθερου ιδεώδους, του ευτελισμού της δημοκρατίας και της αξιοπρέπειας των ανθρώπων. Αν τίποτα από αυτά που ζούμε δεν είναι παρέκκλιση τότε μήπως ο τελικός στόχος τουλάχιστον θα είναι μια κοινωνία ευνομούμενη και ήσυχη; Μήπως όλα αυτά τα εγκλήματα βγάλουν τελικά κάτι καλό, απαλλαγούν οι κοινωνίες από προπατορικά αμαρτήματα, πάθη και ιδεοληψίες και τελικά παρά τον τρόμο, τον πόνο και τη δυστυχία της μετάβασης αξίζει τον κόπο;

Πέρα από τα πολλαπλά θεωρητικά ολισθήματα και την ιστορική αφέλεια μιας τέτοιας τοποθέτησης θα ήθελα να σταθώ σε μια πτυχή της. Ακούμε συχνά να λέγεται ότι η επιχειρούμενη αναδόμηση της κοινωνίας θα οδηγήσει τουλάχιστον στην πάταξη της διαφθοράς, της διαπλοκής και των προβληματικών πτυχών του κράτους και της κοινωνίας. Η αλήθεια βεβαίως είναι ακριβώς η αντίθετη. Η εξαφάνιση κάθε δημοκρατικής μορφής συγκρότησης των θεσμών και του κράτους και η αντικατάσταση της ιδιότητας του πολίτη από τον ανταγωνιστικό κάτοχο ατομικού κεφαλαίου στον πυρήνα του κοινωνικού δεσμού οδηγεί στη θεσμοθέτηση και εν τέλει νομιμοποίηση της διαπλοκής και της διαφθοράς, μια εμπειρία απολύτως προσιτή σε όλους και όλες που γνωρίζουν τι συμβαίνει σε χώρες της Αφρικής και όχι μόνο όπου δεν τους επιτράπηκε ποτέ να «μολυνθεί» η νεωτερική τους κρατική συγκρότηση από τις αντίπαλες αξίες του νεοφιλελευθερισμού.

Αλλά ας μην πάμε μακριά. Θυμάμαι ότι ως νεαρός φοιτητής υπήρχαν πολλοί φοιτητές που κατήγγελλαν το γεγονός ότι κάποια μέλη καθεστωτικών παρατάξεων, για παράδειγμα της ΔΑΠ-ΝΔΦΚ, αξιοποιούσαν τη θέση τους ως εκπρόσωποι των φοιτητών για να συναλλάσσονται με καθηγητές ώστε να έχουν ειδική μεταχείριση. Ήταν σταθερή η δική μου τοποθέτηση στις συνελεύσεις να υπερασπίζομαι τα εν λόγω μέλη στη βάση της ιδεολογικής συνέπειας των πράξεών τους: αν πιστεύεις στον ατομικό δρόμο και τον ανταγωνισμό είναι ορθό να παραβιάζεις κανόνες που διέπονται από άλλες αξίες και αρχές όπως αυτή της ανιδιοτέλειας, της προσφοράς στο σύνολο κοκ. Το πρόβλημα δεν το είχαν οι δαπίτες αλλά οι υπόλοιποι που τους ψήφιζαν υποθέτοντας άλλα κριτήρια και αξίες από αυτά που υπερήφανα κήρυττε η εν λόγω παράταξη. Αν τότε η συνδιαλλαγή πέρα από κάθε αξιακό κώδικα αλληλοσεβασμού ήταν μια πράξη μεμπτή, σήμερα, μετά την επιχειρούμενη αναδόμηση θα είναι μια κανονική πράξη. Αρκεί να απαλλαχθούμε από αυτές τις αξίες και τις αρχές που εδράζονται σε αρετές ξένες στον ανταγωνισμό, δηλαδή αν επιτύχει το νεοφιλελεύθερο επαναστατικό σχέδιο.

Νεοφιλελεύθερη επανάσταση:

Ας επανέλθουμε στο ζήτημα του κράτους. Το κράτος για τον νεοφιλελευθερισμό είναι νευραλγικής σημασίας για την κατασκευή του μονοδιάστατου ατόμου που ανταγωνίζεται, ποσοτικοποιεί, μετράει και αποφασίζει με γνώμονα το στενά ατομικό και αποκλειστικά άμεσο κέρδος. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι εναντίον του κράτους γενικά, είναι εναντίον των δημοκρατικών πτυχών του και εκείνων των πτυχών που δεν διέπονται από τη λογική του ανταγωνισμού (κοινωνικό κράτος). Ο νεοφιλελευθερισμός χρειάζεται ένα τεράστιο κράτος με τους κατάλληλους μηχανισμούς για την εμπέδωση της λογικής του ανταγωνισμού σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της κοινωνικής ζωής και της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Και βέβαια, η αναζήτηση διαθέσιμων μέσων για την εκτύλιξη του επαναστατικού προτσές δεν σταματά μόνο στην αναδιάρθρωση του κράτους: τα ΜΜΕ, οι υπερεθνικές αντιδημοκρατικές ολοκληρώσεις, οι παγκόσμιοι μηχανισμοί που ακούν στο όνομα «αγορές», οι οίκοι αξιολόγησης, ο ΠΟΕ, το ΔΝΤ, μηχανισμοί διαμόρφωσης κοινωνικών προτύπων και ό,τι άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς εργάζονται πυρετωδώς για την υλοποίηση αυτού του επαναστατικού ιδεώδους. Βεβαίως, οφείλουμε να κατανοήσουμε αυτή τη διαδικασία ως ένα δομικό αποτέλεσμα και μια δυναμική εξέλιξη τάσεων και φαινομένων και όχι με βουλησιαρχικούς όρους κάποιων σκοτεινών κέντρων που τόσο πολύ τραβάνε τη λαϊκή φαντασία.

Υπό αυτή την οπτική, η κρίση χρέους δεν είναι τίποτα άλλο παρά η έφοδος στα χειμερινά ανάκτορα των ανεπτυγμένων κοινωνιών, εκεί όπου ακόμη επιβιώνουν ασθενικά «απαράδεκτες» κοινωνικές πρακτικές που δεν συνάδουν με τη λογική του ανταγωνισμού (κοινωνικό κράτος, προστατευμένη εργασία, δημοκρατία κοκ). Όπως δείχνουν εμπεριστατωμένα οι Μηλιός και Σωτηρόπουλος, οι «αγορές» (ή τα θεσμικά αντίστοιχά τους όπως το ΔΝΤ) ελέγχοντας τη ροή του χρήματος λειτουργούν (εδώ και καιρό, τώρα πια με επαναστατική ένταση) ως μηχανισμοί ανώτερης τάξης εμπέδωσης της καπιταλιστικής λογικής σε ολόκληρες κοινωνίες: θέλεις χρηματοδότηση; Διέλυσε «απαράδεκτες» πρακτικές αλληλεγγύης γενεών (βλ. ασφαλιστικό σύστημα), εξάρθρωσε «απαράδεκτες» πρακτικές δημοκρατικού ελέγχου (βλ. κοινοβούλιο), εξάρθρωσε «απαράδεκτες» πρακτικές αλληλεγγύης απέναντι στους ασθενείς (βλ. δημόσιο σύστημα υγείας), εμβάθυνε τη λογική του ανταγωνισμού στην παιδεία, εξάρθρωσε τη μόρφωση και αντικατέστησέ την με την απαραίτητη εκγύμναση στη λογική του ανταγωνισμού, κάνε τους γονείς να σκέφτονται δεύτερη φορά και τρίτη φορά με φόβο για το μέλλον των παιδιών τους όταν τους λένε να είναι καλοί άνθρωποι και χρήσιμοι στην κοινωνία…

Ας δούμε τα πράγματα υπό μια άλλη οπτική: Το πέπλο της αξιοπρεπούς διαβίωσης τραβιέται πάνω από την τεράστια πλειοψηφία των ανεπτυγμένων κοινωνιών «επιτέλους»: μικροί θύλακες ευκατάστατων σε πελάγη πληθυσμών χωρίς καμιά συνοχή όπου επικρατεί ο νόμος της ζούγκλας (το αντίστοιχο του γιάπικου ανταγωνισμού για τους πληβείους). Ο παράνομος μετανάστης, δηλαδή ο άνθρωπος που δεν έχει τίποτα, κανένα δικαίωμα ούτε στη ζωή, ο άνθρωπος έρμαιο εκμετάλλευσης και εγκληματικής δράσης δεν είναι ένα ατύχημα. Είναι το ιδεώδες καθεστώς ζωής για εμάς και τα παιδιά μας, το οποίο οι νεοφιλελεύθεροι επαναστάτες πασχίζουν να εγκαθιδρύσουν. Είναι η τύχη των χαμένων του νεοφιλελεύθερου γενναίου νέου κόσμου που αξίζουν κάθε περιφρόνηση αφού δεν τα κατάφεραν…

Η «συζήτηση» περί φιλελευθερισμού:

Όμως, σε ποιους απευθύνεται ο λόγος περί φιλελευθερισμού; Ποιον αφορά σήμερα, για ποιον και για ποιο λόγο αναπτύσσεται; Ας μου επιτραπεί να πω – με αρκετή δόση αυτοσυγκράτησης – ότι η φιλοσοφική ανάπτυξη του φιλελευθερισμού σήμερα αποτελεί το ασυνάρτητο και κακόηχο παιάνισμα που συνοδεύει αυτή την επιχείρηση γενοκτονίας. Δεν αφορά τα θύματα. Για αυτά, τα περί κοινωνικού φιλελευθερισμού ακούγονται τόσο αναξιοπρεπή και κακόγουστα όσο ο όρος «ξένιος Δίας» στους χωρίς ανθρώπινο πρόσωπο έγκλειστους των στρατοπέδων συγκέντρωσης.

Ίσως να αφορά τους νεοφιλελεύθερους επαναστάτες, ίσως να είναι το εμψυχωτικό εμβατήριο της προέλασής τους. Ίσως όμως και όχι. Γιατί ο κυνισμός σήμερα περισσεύει. Η βαθειά παρακμή και ο ευτελισμός των ανθρωπολογικών ποιοτήτων γίνεται πια φανερή στο ήθος των επαναστατών, οι οποίοι, ως εκ τούτου δεν έχουν ανάγκη εμψύχωσης5. Ίσως να είναι απλώς το ειρωνικό σφύριγμα στα χείλη των πειρατών την ώρα του ρεσάλτου. Ο πειρατής γνωρίζει τι κάνει όταν κάνει πλιάτσικο και σπέρνει τον θάνατο, δεν χρειάζεται εμβατήρια εμψύχωσης …

Διευρύνοντας την οπτική:

Η νεοφιλελεύθερη επανάσταση στο Νότο της Ευρώπης (προς το παρόν) συνιστά ένα ακραίο σε βαρβαρότητα σχέδιο, το οποίο υλοποιούν οι οικονομικά και πολιτικά ισχυροί ώστε να αντιμετωπίσουν την κρίση, να υποτιμήσουν την εργασία, να κάνουν πλιάτσικο σε ό,τι έχει απομείνει όρθιο. Όμως, αυτό που πραγματικά εκδιπλώνουν και στο οποίο από τον καιρό του Μαρξ γνωρίζουμε ότι είναι καταστατικά τυφλοί είναι το σπρώξιμο της ανθρωπότητας στο χείλος του γκρεμού.

Έχουμε λοιπόν να κάνουμε με μια έξαρση της επαναστατικής δραστηριότητας με τεράστιο αριθμό θυμάτων και με τον φιλόδοξο στόχο να αλλάξει εκ θεμελίων την ανθρώπινη υπόσταση. Μια έξαρση που όχι τυχαία λαμβάνει χώρα μετά τη συνολική ήττα της αριστεράς στον 20ο αιώνα. Πρόκειται για έναν ακραίο παραλογισμό, για μια διαδικασία εξολόθρευσης, για μια βαρβαρότητα, για ένα πλιάτσικο.

Η επαναστατική έξαρση λαμβάνει χώρα σε μια περίοδο όπου και άλλοι κόμποι φτάνουν σιγά σιγά στο χτένι: γενικευμένη οικονομική κρίση, περιβαλλοντική αποσταθεροποίηση, διατροφική κρίση, ενεργειακή κρίση, έλεγχος του γενετικού υλικού, έλεγχος του πληθυσμού πέρα από κάθε φαντασία, αναφλέξεις και συρράξεις σε κάθε γωνιά του πλανήτη.

Ο ήσυχος κόσμος του αστού παράγει καταστροφή: το γενέθλιο αίτημα του φιλελευθερισμού, δηλαδή η εξασφάλιση των προϋποθέσεων ώστε η ανθρωπότητα να αφήσει οριστικά πίσω της τις πολεμικές καταστροφές και κτηνωδίες παράγει καταστροφή, με τη μεγαλύτερη ένταση και τη μεγαλύτερη έκταση και ταχύτητα. Είναι προφανές ότι μια τέτοια παταγώδης αποτυχία δεν είναι αποτέλεσμα εξωγενών παραγόντων, αλλά της βαθειάς απέχθειας για τον ίδιο τον άνθρωπο που βρίσκεται στον πυρήνα του εγχειρήματος. Μετά τη Σοβιετική αποτυχία βρισκόμαστε μπροστά σε μια ακόμη μεγαλύτερη, την αποτυχία του φιλελευθερισμού. Βρισκόμαστε μπροστά σε τρομακτικά μεγάλης εμβέλειας ιστορικές διαψεύσεις και προφανώς οι τεκτονικές αλλαγές που καλούμαστε να κάνουμε υπερβαίνουν το πλαίσιο αυτού του κειμένου.

Συνεπώς, η αριστερά δεν έχει να αντιμετωπίσει μόνο τη σφοδρότητα της επίθεσης των επαναστατών και τα δεινά που σπέρνουν, αλλά και την καταστροφή που προκαλούν στο σύνολο της ανθρωπότητας. Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο ότι οι νεοφιλελεύθεροι οραματίζονται να ζούμε μια αναξιοπρεπή ζωή αλλά ότι η ίδια η ζωή απειλείται από την επίθεση εναντίον μας. Αυτό είναι ένα από τα καινοφανή στοιχεία του δικού μας αγώνα. Ο αγώνας εναντίον της εκμετάλλευσης, για μια αξιοπρεπή ζωή είναι αγώνας για την ίδια την ζωή. Ο αγώνας για μια αξιοπρεπή κοινωνία ανθρώπων είναι αγώνας για την ύπαρξη κοινωνίας και ανθρώπων.

Η Ευρώπη ως το πιο κρίσιμο και δύσκολο «οχυρό»:

Μετά την άλωση του 3ου κόσμου, την άλωση του σοσιαλιστικού στρατοπέδου, την ανάδυση του ασιατικού καπιταλισμού, τώρα έρχεται η σειρά των δυτικών κοινωνιών. Πρόκειται για την πιο κρίσιμη μάχη, γιατί εδώ, στην Ευρώπη, στον τόπο όπου οι λαοί διδάσκονται ακόμη (αν είναι δυνατόν) το επαναστατικό τους γενέθλιο ήθος, την «απαράδεκτη» θυσία για ιδανικά αντί της προσπάθειας να ζήσει ο καθένας όπως όπως την λιγότερο κακή ζωή με βάση στενά εγωιστικούς υπολογισμούς, εδώ λοιπόν στην Ευρώπη όπου οι λαοί κατάφεραν να μπουν στο πολιτικό πεδίο και να το «μολύνουν» με αρετές όπως αλληλεγγύη, γενναιοδωρία, αφοσίωση, πίστη κοκ, εδώ λοιπόν βρίσκεται μια από τις τελευταίες «γιάφκες» του ουμανιστικού πνεύματος της αναγέννησης (αυτού του άσπονδου εχθρού των προγόνων των φιλελεύθερων), οι τελευταίες εστίες «μόλυνσης» από την «αδιανόητη» παρείσφρηση της έννοιας της ‘αδελφοσύνης’ στο σύνθημα της γαλλικής επανάστασης, βρισκόμαστε εμείς η ασθενική και αμήχανη αριστερά των οραμάτων του Οκτώβρη, η οποία όμως παραμένει όρθια, το τελευταίο πολιτικό οχυρό της αξιοπρέπειας και της δημοκρατίας.

Όμως, η επίθεση αυτή βρίσκει τις δυτικές κοινωνίες ανοχύρωτες, διαβρωμένες από την εμπέδωση της λογικής του ανταγωνισμού, του ατομικού δρόμου, της απαξίωσης της συλλογικής ύπαρξης, της ειρωνείας και εγκατάλειψης των ανθρωπολογικών ποιοτήτων όπως η γενναιοδωρία, αναίσθητες τόσο καιρό απέναντι στις κραυγές άλλων λαών, πεπεισμένες ότι χωρίς αγώνα, οργάνωση και συσχετισμό για κάποιο αδιανόητο λόγο θα έμεναν στο απυρόβλητο. Το τραγικό με αυτά που συμβαίνουν στη χώρα μας και όχι μόνο είναι ότι οι κοινωνίες μας τα έχουν δικαιολογήσει όταν συνέβαιναν σε άλλους, μερίδες της τα δικαιολογούν όταν αυτά και χειρότερα συμβαίνουν σε άλλους δίπλα μας είτε είναι μετανάστες, δημόσιοι υπάλληλοι, εργαζόμενοι κοκ.

Κοινωνίες οι οποίες σταθερά προσανατολίστηκαν σε μια ατομική στρατηγική ζωής βρίσκονται τώρα αντιμέτωπες με έναν εχθρό τη γλώσσα του οποίου και μόνο ξέρουν να μιλούν. Έχουν ξεχάσει τι σημαίνει σηκώνω το ανάστημά μου στην αδικία, δίνω τη ζωή μου αν χρειαστεί για να υπερασπιστώ την ελευθερία, να υπερασπιστώ τον διπλανό μου (άλλωστε δεν υπάρχουν πια διπλανοί, μόνο αντίπαλοι). Έχουν ξεχάσει ότι ελευθερία δεν είναι να μην με ενοχλούν, να με αφήνουν ήσυχο, να μπορώ να κλείνω τα μάτια «ελεύθερα» στο μακελειό των διπλανών μου όπως διδάσκουν οι γραφές του νεοφιλελευθερισμού. Ελεύθερος και αξιοπρεπής είναι αυτός που έμαθε να θυσιάζει ακόμη και τη ζωή του παλεύοντας εναντίον της αδικίας και υπερασπίζοντας τους γύρω του (ύψιστη μορφή γενναιοδωρίας, ένα πραγματικό αίσχος για όλες τις εκφάνσεις του φιλελεύθερου κανιβαλισμού). Ελεύθερος και αξιοπρεπής είναι αυτός που ντρέπεται όταν κάποιος βασανίζεται και πονάει (γιατί διευρύνει τις αρετές των στενών διαπροσωπικών σχέσεων σε όλους τους ομοίους του), που δεν τον χωράει ο τόπος όταν νεφροπαθείς καρκινοπαθείς, νήπια, ηλικιωμένοι και άλλοι ρίχνονται στον καιάδα της ανταγωνιστικότητας, που ντρέπεται όταν κάποιος που βοήθησε του λέει ευχαριστώ, που θέλει να παραμείνει αξιοπρεπής και άνθρωπος όταν από παντού ακούει ότι αυτό είναι αναχρονισμός, συντεχνιακή λογική και βόμβα στα θεμέλια της προσπάθειας που κάνει η χώρα, και δεν θα κάνει πίσω σε αυτό ακόμη και όταν τον βρίζουν χυδαία οι επαναστάτες του νεοφιλελευθερισμού και τον ταυτίζουν με τους φονιάδες. Το τραγικό είναι ότι τώρα, την ώρα της εφόδου στο πιο κρίσιμο «οχυρό», οι κοινωνίες μιλάνε τη γλώσσα του εισβολέα. Αυτή είναι η δύναμη του αντιπάλου, όχι τα μέσα που διαθέτει.

Προκλήσεις για την αριστερά:

Αυτή η συνθήκη είναι μια ακόμη κρίσιμη παράμετρος του δικού μας αγώνα σήμερα: η αριστερά πρέπει να αναζωπυρώσει τις πρωταρχικές αρετές που διέπουν τις διυποκειμενικές σχέσεις και οι οποίες βρίσκονται στον αντίποδα και το στόχαστρο του νεοφιλελεύθερου κανιβαλισμού. Πάνω σε αυτές μπορεί να βρει το στιβαρό έδαφος για να κάνει τη μεγάλη ανατροπή. Επίσης πρέπει να αναζωπυρώσει την ανθρωπολογική ποιότητα της αυτοθυσίας για την κοινότητα έναντι της εγωιστικής, υπολογιστικής λογικής του ανταγωνισμού «εγώ να τη βγάλω καθαρή και ας γίνει γύρω μου χαμός». Είμαι σίγουρος ότι οι λαοί της ευρώπης θα ανασύρουν από την παράδοσή τους αυτή την ξεχασμένη αρετή της αυτοθυσίας προκαλώντας φρίκη στους φιλελεύθερους. Ας το κάνουν λοιπόν κάτω από τις οικουμενικές σημαίες της αριστεράς στο πλάι άλλων αρετών όπως η αλληλεγγύη και η γενναιοδωρία και όχι κάτω από τις μαύρες σημαίες του μίσους.

Πρέπει με επιδέξιο τρόπο και με την επινόηση νέου λεξιλογίου η αριστερά να μιλήσει για αρετές όπως η αλληλεγγύη, η αγάπη, η προσφορά, η τιμιότητα, η αφοσίωση, η γενναιοδωρία, να εμπνεύσει για μια ανθρωπολογική επανάσταση απίστευτης έκτασης και εμβέλειας, να μιλήσει για την ελευθερία και τη δημοκρατία ως αξίες που αξίζει να πεθάνεις γι αυτές και όχι ως ασθενείς κανόνες που θα αποτρέπουν τα χειρότερα. Τα χειρότερα δεν αποτρέπονται έτσι.

Αντίστροφα, πρέπει να σταματήσει να προσπαθεί η αριστερά να πείσει στη βάση της λογικής του μικρότερου κακού, δηλαδή ότι μπορεί η αριστερά να αποτρέψει τα χειρότερα λίγο πολύ χωρίς να χρειαστεί μια τεράστια αλλαγή στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα γύρω μας. Πρέπει να βρει τους τρόπους να φέρει στην επιφάνεια της κοινωνικής και πολιτικής ζωής εκείνα τα στοιχεία που ακόμη χαρακτηρίζουν τις σχέσεις των ανθρώπων παρά την τεράστια βιοπολιτική μηχανική που έχει πέσει πάνω τους. Να καταστήσει ρητό αυτό που όλοι πια αντιλαμβάνονται: ότι χωρίς να είμαστε έτοιμοι να τα χάσουμε όλα δεν πρόκειται να κερδίσουμε τίποτα. Η λογική του μικρότερου κακού είναι η λογική του αντιπάλου και ο αντίπαλος θα είναι πάντα πιο πειστικός γιατί έχει την εξουσία και κλείνει το μάτι σε αυτούς που δεν είναι τώρα η σειρά τους. Και θα το κάνει διαρκώς μέχρι να πέσει και ο τελευταίος. Εδώ η αμηχανία της αριστεράς είναι εκκωφαντική.

Η αριστερά ως συλλογική ύπαρξη δυσκολεύεται να πιστέψει αυτό που συμβαίνει. Και είναι λογικό κάτι τέτοιο. Απέναντι στη σφοδρότητα της επίθεσης η αριστερά καλείται να φράξει τον δρόμο στον φιλελεύθερο κανιβαλισμό (και τα φρικτά παράγωγά του όπως όλοι και όλες γνωρίζουμε καλά). Με δεδομένες όλες αυτές τις δυσκολίες που ανέφερα λογικό είναι να αναπτύσσονται μηχανισμοί άμυνας: η αριστερά πολιτεύεται ως εάν οι αντίπαλοί της να είναι ορθολογικοί και με ηθική υπόσταση, ως εάν να τρέφουν τον ελάχιστο σεβασμό στους κανόνες της δημοκρατίας και του πολιτικού πολιτισμού, ως εάν το πολιτικό, μιντιακό και επιχειρηματικό προσωπικό να είναι τέτοιο που να αξίζει οτιδήποτε άλλο πέρα από τη βαθειά περιφρόνηση, μια περιφρόνηση όχι επιθετική και οργισμένη αλλά εκείνη την ψυχρή και αδιάφορη περιφρόνηση που επιφυλάσσει ο ιστορικός του μέλλοντος για όλους αυτούς τους θιασώτες του σύγχρονου παραλογισμού.

Η αριστερά δίνει περισσότερη αξία σε αυτά που λένε από ότι οι ίδιοι, παίρνει στα σοβαρά τη δημαγωγία της παρακμάζουσας πολιτικής τάξης και προσπαθεί να απαντήσει κάνοντας τεράστια προσπάθεια. Τρέχουμε όλοι μας να κάνουμε συνέδριο όταν βγάζουν ένα βιβλίο γιατί έχουμε ανάγκη να πιστέψουμε ότι υπάρχει χώρος για έλλογη συζήτηση, για επιχειρήματα, ότι δεν πρόκειται για συνειδητή γενοκτονία αλλά για κάτι το οποίο μπορούμε να διορθώσουμε αν πείσουμε6.

Ιχνηλατώντας το αχαρτογράφητο έδαφος μπροστά μας:

Ωστόσο, θα ήθελα πολύ γρήγορα όλοι και όλες, να αφήσουμε πίσω μας, στη σκέψη και την πρακτική μας όλο αυτό το παρακμιακό θεωρητικό συνονθύλευμα. Να σταματήσουμε να νιώθουμε μειονεκτικά απέναντι στον φιλελεύθερο λόγο. Να σταματήσουμε να θεωρούμε ότι δεν μπορούμε να μιλήσουμε εναντίον της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας, αυτής της απολύτως ανορθολογικής και καταστροφικής σύλληψης για την οργάνωση της παραγωγής, η οποία είναι παρασιτική επί της πραγματικής παραγωγής και ό,τι έχει υποτίθεται επιτύχει οφείλεται σε αρετές επί των οποίων παρασιτεί και αντιπαλεύει όπως η εργατικότητα, η δημιουργικότητα, η αίσθηση προσφοράς, η αφοσίωση κοκ, ενώ εξαιτίας της ό,τι έχει επιτευχθεί έχει κοστίσει δυσανάλογα σε φυσικούς πόρους και ανθρώπινη εργασία υποθηκεύοντας το μέλλον των επόμενων γενιών. Να σταματήσουμε να νιώθουμε ότι η λογική της αγοράς ως ρυθμιστική αρχή έχει την οποιαδήποτε λογική κοκ.

Πρέπει να συνέλθουμε από τη σαγήνη που μας ασκεί ο φιλελεύθερος καπιταλιστικός κόσμος: τη θεωρητική σαγήνη που ασκεί ο καπιταλισμός μέσα από το μεγαλειώδες έργο του Μαρξ αλλά και πολλών άλλων στους αριστερούς. Τη σαγήνη που άσκησε η αστικοδημοκρατική παρένθεση του 20ου αιώνα και την οποία επέβαλαν οι γενιές των αριστερών και των λαών με τη θυσία τους και η οποία τελείωσε πια. Τη σαγήνη που ασκεί η φιλελεύθερη ελευθερία μπροστά στην απολυταρχία, η οποία όμως οδηγεί στον απόλυτο ολοκληρωτισμό.

Έχοντας επίγνωση της τρομακτικά ιστορικής εμβέλειας ευθύνη που έχουμε, να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε πέρα από τα όρια του φιλελευθερισμού και του καπιταλισμού. Να σκεφτόμαστε και να πράττουμε – καλλιεργώντας, ριζοσπαστικοποιώντας, εσωτερικεύοντας και οικουμενικοποιώντας όπως θα έλεγε ο Μισεά τις ανθρωπολογικές ποιότητες που χαρακτηρίζουν αυτό το απίστευτο είδος – για μια νέα κοινωνία. Οι φράσεις «ελεύθεροι συνεργαζόμενοι παραγωγοί», «κοινωνικός και εργατικός έλεγχος επί της παραγωγής», «κοινωνία αλληλεγγύης», «πραγματική δημοκρατία» κοκ είναι φράσεις που περιμένουν τη δική τους αυτόνομη ανάπτυξη.

Ζούμε σε εκείνες τις σπάνιες στιγμές στην ιστορία όπου το κατεπείγον της πολιτικής δράσης και της απάντησης σε καθημερινά αδιέξοδα βραχυκυκλώνεται με υπαρξιακά ζητήματα και θεμελιακές λογικές και επιλογές. Η δεκτικότητα των ανθρώπων για τέτοια μεγάλα ερωτήματα και ζητήματα είναι πρωτοφανής και η κινητοποίησή τους περνάει μέσα από αυτό το βραχυκύκλωμα. Αν νομίζουμε ότι πρώτα θα πείσουμε ότι μπορούμε να σουλουπώσουμε τις συνέπειες της καταστροφής και μετά θα σκεφτούμε και θα συζητήσουμε με τον κόσμο για μια άλλη κοινωνία, ας προετοιμαζόμαστε να πάρουμε και εμείς μια θέση στα αζήτητα της ιστορίας. Ο λαός μας και άλλοι λαοί πρέπει να κάνουν μια μεγάλη ανατροπή, ανθρωπολογικής εμβέλειας, αν θέλουν να μείνουν απλά όρθιοι. Άλλωστε, όποτε βελτιώθηκε έστω και λίγο η ζωή των πολλών πάντα έγινε μετά από ένα πέταγμα στον ουρανό. Η δουλειά της αριστεράς είναι να κινήσει τον τροχό προς αυτή την κατεύθυνση, ακόμη και αν εδώ σε μια μικρή χώρα, τώρα, το μόνο που μπορούμε ίσως να κάνουμε είναι να εκπέμψουμε ένα μήνυμα: δεν φοβόμαστε να σηκώσουμε τα ανάστημά μας παρά τις όποιες συνέπειες και με παιδική αθωότητα να φωνάξουμε σε όλο τον πλανήτη: ο βασιλιάς νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός είναι γυμνός. 1+1 δεν κάνει 3. Κανένας άνθρωπος δεν είναι αναλώσιμος.

1 Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία σχετίζεται με το δικαίωμα απόφασης αλλά και την προνομιακή ιδιοποίηση του αποτελέσματος μιας κοινωνικής παραγωγικής διαδικασίας. Προφανώς δεν έχει τόση σημασία πιο θεωρεί κάποιος/α τη σημαντικότερη συνέπεια, τον έλεγχο επί της διαδικασίας ή την προνομιακή ιδιοποίηση του τελικού προϊόντος. Για διάφορους λόγους που δεν μπορώ να αναπτύξω εδώ θεωρώ ότι το κρισιμότερο είναι το πρώτο.

2 Από το δικαίωμα του επιχειρείν δεν παράγονται καθολικές συνθήκες διαβίωσης και ασφάλειας στη βάση της αλληλεγγύης μιας κοινότητας. Αντιθέτως, ο άνθρωπος/επιχειρηματίας είναι μόνος του εναντίον όλων και η ήττα στον ανταγωνισμό μπορεί να σημάνει εξολόθρευση για την οποία ο μόνος υπεύθυνος είναι ο ίδιος και συνεπώς δεν παράγονται συνέπειες στήριξης από την υπόλοιπη κοινότητα (βεβαίως ούτε η υπόλοιπη κοινότητα υπάρχει, αυτό που υπάρχει είναι ένα πλήθος επιχειρηματιών όπως θα έλεγε και η κ. Θάτσερ).

3 Ακόμη και το δικαίωμα της επικοινωνίας με το παιδί του που έχει μείνει μόνο του από τη μέρα της σύλληψης. Αναφέρομαι σε πραγματικό περιστατικό παιδιού που έμεινε βδομάδες μόνο του στο σπίτι περιμένοντας να γυρίσει ο μοναδικός άνθρωπος που γνωρίζει σε μια χώρα που το θεωρεί κίνδυνο…

4 Ένα τεράστιο πανό στη Νέα Υόρκη το οποίο διαφήμιζε πριν από μερικά χρόνια μια ταινία με θέμα τη ζωή ενός διάσημου και πάμπλουτου (πρώην πάμφτωχου) μαύρου ράπερ συμπυκνώνει επιδέξια τη νεοφιλελεύθερη λογική: «Get rich or die trying».

5 Αντιπροσωπευτικά δείγματα της ψυχικο-πολιτικής παρακμής μπορεί κανείς να αναζητήσει με σχετική ασφάλεια ανάμεσα σε εκδότες εφημερίδων μεγάλης κυκλοφορίας, σε διακεκριμένους δημοσιογράφους της ιδιωτικής τηλεόρασης, σε συμβούλους προέδρων κυβερνήσεων, σε μέλη κυβερνήσεων κοκ.

6 Το σχόλιο αυτό δεν έχει να κάνει με το αν πρέπει να συζητάμε για τη θεωρία του αντιπάλου, αλλά για το τι άλλο υπηρετεί η ανάγκη για κάτι τέτοιο.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s